Kampen

Chr. Gereformeerde “Eben Haëzerkerk”  

door Kasper Haar

Het    huidige    kerkgebouw    van    de    Christelijke    Gereformeerde    Kerk    in    Kampen    is gebouwd   in   1965/66   en   werd   in   gebruik   genomen   op   15   november   1966.   Op   dezelfde plek   stond   ook   het   eerste   kerkgebouw   dat   gesloopt   werd   in   1965.   Deze   kerk   uit   1897 was   aanzienlijk   kleiner   en   bestond   in   eerste   instantie   uit   een   verbouwde   woning, waar   later   in   1926   een   tweede   woning   aan   toegevoegd   werd.   De   kerkzaal   was   in tegenstelling   tot   het   huidige   gebouw   op   de   begane   grond   en   achter   in   de   kerk   was een   balkon   waarop   het   orgel   stond.   In   dit   kerkgebouw   hebben   in   de   periode   1918   - 1965 twee orgels gestaan. Het   eerste   orgel   werd   geplaatst   in   1918,   door   wie   en   wat   de   dispositie   was   is onbekend.   Of   er   vóór   1918   een   orgel   heeft   gestaan   is   eveneens   onbekend,   mogelijk had    men    toen    alleen    een    voorzanger.    Vermoedelijk    was    het    een    tweedehands instrument.Het   enige   wat   nog   bekend   is   dat   het   een   1-klaviers   instrument   was   met een   aangehangen   pedaal.   De   windvoorziening   vond   plaats   via   een   handpomp.   In   het begin   stond   het   orgel   op   een   balkon   achter   in   de   kerk,   maar   vanwege   de   uitbreiding van   het   aantal   zitplaatsen   moest   het   balkon   in   1926   vergroot   worden,   waarbij   het orgel   verplaatst   werd   naar   een   apart   balkon   boven   de   preekstoel   en   was   bereikbaar via   een   buitentrap   achter   het   kerkgebouw.   Vanwege   de   slechte   staat   van   het   orgel werd   in   1931   een   orgelcommissie   benoemd   met   als   doel   "gelden   in   te   zamelen   om   te zijner   tijd,   zo   de   Heere   het   wil,   een   nieuw   orgel   in   de   kerk   aan   te   schaffen".   De commissieleden   gingen   wekelijks   bij   gemeenteleden   langs   om   busjes   voor   dit   doel   te legen.    In    1935    was    men    zover    dat    men    op    zoek    kon    gaan    naar    een    nieuw (tweedehands)   orgel.   De   commissie   kreeg   begin   november   1935   een   tip   om   te   kijken naar   een   Holtgräve-orgel   in   de   Smedenstraat   in   Deventer   dat   door   de   firma   Spiering uit Dordrecht te koop werd aangeboden.
© Gerwin van der Plaats - 2014
Vanwege   de   vernieuwing   en   uitbreiding   van   het   kerkgebouw   was   het   orgel   te   klein   voor   herplaatsing   en   werd   een   groter   orgel gekocht   bij   de   firma   Spiering   met   inruil   van   het   oude   orgel;   hiervoor   kreeg   men   ƒ650,00.   De   laatste   dienst   in   het   oude   kerkgebouw in   Deventer   was   op   29   oktober   1935   en   sindsdien   stond      orgel   en   kerkbanken   te   koop.   Het   orgel   werd   door   de   Kamper   commissie zeer   geschikt   bevonden   en   op   20   november   1935   werd   besloten   het   orgel   te   kopen   voor   het   bedrag   van   ƒ910,00.   In   een commissievergadering   op   7   december   werd   de   koop   besproken   en   men   was   in   een   blijde   stemming   bijeen   "immers   de   Heere   heeft grote   dingen   bij   ons   gedaan,   daar   wij   nu   onze   lang   begeerde   wens   vervult   zien   en   in   het   bezit   zijn   van   een   ander   orgel",   aldus   de commissie.   Het   orgel   werd   meteen   door   de   firma   Spiering   overgeplaatst   naar   Kampen   en   al   op   17   december   1935   kon   het   tijdens een   feestelijke   dienst,   bespeeld   door   Th.   van   Dijk   sr.,   in   gebruik   genomen   worden.   Het   orgel   werd   vrijwel   ongewijzigd   over- geplaatst. Alleen   de   middentoren   moest   wat   ingekort   worden   en   vermoedelijk   zijn   toen   ook   de   torenbekroningen   verdwenen.   Ook werd   toen   het   naamplaatje   van   Holtgräve   vervangen   door   één   van   de   firma   Spiering,   zodat   jarenlang   werd   aangenomen   dat   deze de   bouwer   van   het   orgel   is   geweest.Het   oude   orgel   werd   voor   ƒ   50,00   verkocht   aan   de   Chr.Ger.   Gemeente   op   Urk   en   werd   in   de jaren   zestig   ingeruild   bij   de   firma   Koch   in   Apeldoorn   voor   een   elektronisch   orgel.   Het   tweede   orgel   was   zoals   gezegd   in   1868 gebouwd   door   Hermannus   Gerhardus   Höltgrave   (1836   -   1889),   hij   en   zijn   vader   waren   bekende   orgelbouwers   die   veel   orgels gebouwd hebben in de omgeving van Deventer. Bij de nieuwbouw was de dispositie: Preastant 8' Bourdon 16' Holpijp 8' Viola di Gamba 8' Octaaf 4'         Roerfluit 4' Octaaf 2'        Trompet 8' (bas en discant) Pedaal: aangehangen
De prijs bedroeg in 1868 ƒ 1.160,00. In     deze     nog     steeds     oorspronkelijke     toestand     werd     het     orgel overgeplaatst    naar    Kampen.    In    1950/51    vond    voor    het    eerst    een restauratie    plaats    door    de    firma    L.    Eversdijk    uit    Goes,    waarbij    de krakkemikkige     windvoorziening     werd     hersteld     en     een     nieuwe windmachine werd geplaatst, die nu nog steeds dienst doet. En   er   werd   van   de   gelegenheid   gebruik   gemaakt   om   een   tremulant   aan te   brengen.   Ook   werd   al   het   pijpwerk   en   regeerwerk   gereviseerd   en   7 doorgezakte    frontpijpen    in    de    middentoren    vervangen;    de    Viola    di Gamba   werd   versneden   tot   een   Quint   3'.   Nog   geen   tien   jaar   later   werd het   orgel   grondig   verbouwd,   nu   door   de   firma   Van   Leeuwen   die   vlak daarvoor   het   orgel   van   de   Burgwalkerk   aanzienlijk   had   verbouwd.   De windlade   werd   zodanig   ingericht   dat   het   orgel   omgebouwd   kon   worden tot   een   2   klaviers   instrument,   bestaande   uit   een   hoofd-   en   nevenwerk. Bijna   al   het   oude   pijpwerk   werd   gelukkig   wel   behouden   en   Van   Leeuwen voegde een nieuwe Fluit 2 ' en Mixtuur IV-VI toe. De   voormalige   versneden   Viola   di   Gamba   nu   Quint   3'   werd   opgeschoven tot   een   Quint      1   1/3'.   De   Trompet   8'      kreeg   nieuwe   bekers   en   werd   een Schalmeij   8'.   De   Bourdon   16'   verdween   van   de   manuaallade   en   werd   een zelfstandig     pedaalregister     waarbij     de     deling     discant     verdween. Tenslotte     kreeg     het     orgel     2     nieuwe     klavieren     en     een     nieuw pedaalklavier.   Zo   werd   een   vroeg   romantisch   orgel   omgebouwd   tot   een barokorgel.
HOOFDWERK Preastant 8' (oud behalve laagste 7) Mixtuur 4-6 st. (nieuw) Fluit 2' (nieuwe versneden fabrieks Viola di Gamba, geen groot octaaf) Octaaf 4' (oud) Holpijp 8' (oud)
NEVENWERK Holpijp 8' (transmissie HW) Roerfluit 4'  (oud) Preastant 2'  (oude Octaaf 2') Quint 1 1/3' (oude opgeschoven en aangevulde Quint 3') Schameij 8' (oude Trompet 8' met nieuwe bekers)
PEDAAL Subbas 16' (laagste 2½ octaaf van Bourdon 16' op aparte lade) Of   deze   verbouwing   een   verrijking   was?   Vanuit   de   zienswijze   van   1960   wel   maar   nu zeker   niet.   In   deze   staat   heeft   het   orgel   dienst   gedaan   tot   de   afbraak   van   de   kerk   in 1965.   De   laatste   dienst   was   op   14   februari   1965,   tevens   werd   toen   afscheid   genomen van   organist   Joosten   die   van   begin   af   aan   organist   was   geweest.   De   dag   daarop   begon men   met   de   sloop   van   het   kerkgebouw   en   werd   het   orgel   door   firma   Van   de   Berg   & Wendt   uit   Zwolle/Nijmegen   afgebroken.In   eerste   instantie   ging   men   er   vanuit   dat het   orgel   in   de   nieuwe   kerk   terug   geplaatst   zou   worden,   maar   dit   leverde   nogal   wat bouwkundige   problemen   op   en   besloten   werd   het   orgel   te   verkopen   en   een   nieuw orgel te kopen. De   kerkelijke   gemeente   van   de   Dorpskerk   in   Jutphaas   was   in   die   tijd   juist   op   zoek naar   een   nieuw   orgel   ter   vervanging   van   het   oude   Maarschalkerweerd-orgel   en   het Holtgräve-orgel   bleek   uitermate   geschikt   te   zijn   voor   deze   kerk.   Van   de   Berg   & Wendt   verplaatste   het   orgel   in   1972   vrijwel   ongewijzigd   naar   Jutphaas   (tegenwoordig Nieuwegein   Noord).   Toen   Gerwin   op   negenjarige   leeftijd   werd   benoemd   als   organist van   de   Gereformeerde   Kerk   Vrijgemaakt   te   Nieuwegein,   die   destijds   kerkte   in   deze Dorpskerk,  was het orgel nog steeds in de "Kamper toestand" van 1965. In   1999   vond   een   grote   restauratie   plaats   door   de   Gebr.   Van   Vulpen   uit   Utrecht. Uitgangspunt   was   de   toestand   waarin   het   orgel   opgeleverd   was   in   1868,   maar   men ging   niet   zover   dat   het   weer   een   1-klaviers   instrument   werd.   Er   werd   een   nieuw bovenwerk   geplaatst   naar   voorbeeld   van   Holtgräve.   Alle   ingrepen   van   Van   Leeuwen inclusief    het    beruchte    Veka-systeem    werden    verwijderd    en    de    lade    werd    weer zodanig    ingericht    dat    de    oorspronkelijke    dispositie    kon    worden    hersteld.    Veel origineel   pijpwerk   was   gelukkig   nog   steeds   aanwezig   en   kon   worden   herplaatst.   De kast    werd    hersteld    en    de     middentoren    werd    weer    opgehoogd    en    de    manualen, pedaalklavier    en    lessenaar    werden    nieuw    in    stijl    bijgemaakt.    De    Bourdon    werd gedeeld   tussen   e°   en   f°,   waardoor   door   de   bas   te   koppelen   aan   het   pedaal   een   vrij pedaal wordt gesuggereerd. De   restauratie   is   in   alle   opzichten   geslaagd,   de   klank   is   bescheiden   maar   klinkt uiterst fraai in de tevens gerestaureerde kerkzaal.  
HOOFDWERK Bourdon B/D 16' (deling tussen e° en f°) Preastant 8' Holpijp B/D 8' Viola di Gamba 8' van c° Octaaf 4' Roerfluit 4' Octaaf 2' Trompet B/D 8' BOVENWERK Roerfluit 8' Fluit Travers D 8' Salcicionaal 4' Woudfluit 2' PEDAAL aangehangen
Het huidige orgel Toen   de   bouwcommissie   in   1965   besloot   het   oude   orgel   niet   te   herplaatsen   moest   men   op   zoek   gaan   naar   een   nieuw   orgel.   Er gingen   stemmen   op   om   een   elektronisch   orgel   te   plaatsen   -   orgels   die   net   in   opkomst   kwamen   -      maar   gelukkig   zag   men   hier   gauw van   af. Als   adviseur   werd   Piet   Zwart   Jzn.   benoemd.   Deze   was   ook   al   bij   de   verbouw   van   het   vorige   orgel   betrokken   geweest   en   had goede   contacten   had   met   de   predikant   en   bouwcommissie   mede   doordat   tijdens   de   nieuwbouw   gekerkt   werd   in   de   Burgwalkerk waar   Piet   Zwart   Jzn.   en Theo   van   Dijk   het   orgel   tijdens   de   diensten   bespeelden.   Op   aanraden   van   Piet   Zwart   kwam   men   terecht   bij de   firma   Van   de   Berg   &   Wendt   in   Zwolle/Nijmegen   en   werd      bij   deze   firma   een   offerte   aangevraagd   en   een   orgel   besteld.   De koopprijs bedroeg ƒ 50.000,00 met aftrek van ƒ 9.000,00 voor het oude orgel. Aanvankelijk   zou   het   nieuwe   orgel   aan   de   Buitennieuwstraatzijde   komen,   wat   klanktechnisch   een   goede   oplossing   zou      zijn geweest,   maar   de   architect   besloot   het   orgel   boven   de   hoofdingang   te   plaatsen.   Om   dit   moge-lijk   te   maken   moest   de   ingangpartij verlaagd   worden   omdat   het   orgel   an-ders   niet   tussen   het   balkon   en   plafond   van   de   kerk   zou   passen.   Bij   de   ingebruikname   van   het kerkgebouw   op   15   november   1966   was   alleen   nog   de   kast   met   frontpijpen   geplaatst.   Totdat   het   orgel   gereed   was   werd   gebruik gemaakt van het huisorgel van de net in plaats van Joosten benoemde organist Piet van de Boomgaard.
Het    orgel    is    gebouwd    conform    het    mechanische    sleepladensysteem    en    de    toen    geldende Neobarok   principes.   Het   is   klank-technisch   een   typisch   voorbeeld   van   een   orgel   uit   de   jaren 50/60 dat wil zeggen, dunwandig pijpwerk, flinke winddruk, hard en schel.
HOOFDWERK Prestant 8' Roerfluit 8' Octaaf 4' Quint 2 2/3 Gemshoorn 2' Mixtuur IV 1 1/3 Zweltrede in 2 standen
NEVENWERK Gedekt 8' Roerfluit 8' Prestant 2' Nasard 1 1/3 Sesquialter II Trompetregaal 8' Tremulant
PEDAAL Subbas 16' Prestant 8' Schalmei 4'
KOPPELS Pos. - HW Pos. - Ped. HW - Ped
V an   het   begin   af   aan   waren   en   zijn   er   nog   steeds   problemen   met   de   stemming   van   het   instrument,   wat   grotendeels   veroorzaakt wordt   door   temperatuurswisselingen   en   tocht   door   de   plaatsing   boven   de   ingang.   Bovendien   wordt   de   kerk   doordeweeks   niet   op een   gelijkmatige   temperatuur   gehouden.   De   Trompet   Regaal   met   de   korte   bekers   was   vrijwel   altijd   onbruikbaar   en   ook   de Schalmei   werd   vrijwel   niet   gebruikt.   Technisch   gezien   functioneert   het   orgel   goed   tot   zeer   goed   en   zijn   er   zelden   klachten   over het   mechaniek,   maar   klanktechnisch   ontstonden   in   de   loop   van   de   jaren   wel   klachten.   De   klank   werd   in   de   kerk   als   erg   hard   en schel   ervaren   en   ook   de   ontstemmingen   door   het   temperatuurverschil   droegen   niet   bij   tot   een   aangename   klank.   Het   orgel   bleef tot   in   de      jaren   tachtig   in   onderhoud   bij   Van   de   Berg   &   Wendt   hoewel   die   inmiddels   van   orgelbouw   op   caravanbouw(!)   was overgestapt.   Toen   echter   bleek   dat   de   voeten   van   de   grote   frontpijpen   inzakten   en   naar   beneden   dreigden   te   vallen,   besloot   de Commissie   van   Beheer   een   andere   orgelbouwer   te   nemen;   de   Kamper   firma   Kaat   &   Tijhuis,   bij   wie   het   orgel   nog   steeds   in onderhoud is. In 1994 werd besloten het orgel schoon te maken en tevens de klank te verbeteren. Adviseur hierbij was Jan Zwanepol. Het   orgel   werd   opnieuw   geïntoneerd,   de   winddruk   werd   verlaagd   en   de   zweldeurtjes   verdwenen.   Ook   werden   er   stemmen gewisseld,   verwijderd   en   nieuw   geplaatst.   Zo   werd   de   Quint   vervangen   door   een   Open   Fluit   4',   werd   de   Nasard   opgeschoven   tot   2 2/3'   en   werd   de   Trompetregaal   vervangen   door   een   (gebruikte)   Dulciaan   8'.   De   Prestant   2'   van   Positief   werd   verwisseld   met   de     Gemshoorn      2'   van      HW.   Op   het   Pedaal   werd   de   Schalmei   4'   vervangen   door   een   Fagot   8'.      De   kosten   kosten   bedroegen   circa ƒ45.000,00. Hoewel   het   geluid   gereduceerd   en   milder   werd,   wordt   de   klank   nog   steeds   als   hard   en   schel   en   onmuzikaal   ervaren.   Ook   wordt   de Quint   op   het   HW   steeds   meer   gemist   omdat   er   nu   geen   uitkomende   stem   meer   is   op   het   Hoofdwerk.   De   ontstemmingen   tussen Hoofdwerk en Positief zijn er nog steeds. Er   worden   nu      plannen   gemaakt   om   hiervoor   een   oplossing   te   vinden.   Wil   het   orgel   klanktechnisch   naar   behoren   gaan   functioneren, dan   zullen   aanpassingen   van   temperatuur,   luchtstroom   en   aanpassingen   en   wisselingen   van   stemmen   onvermijdelijk   zijn.   Hopelijk wordt   op   niet   al   te   lange   termijn   hiervoor   een   oplossing   gevonden,   het   zou   het   speelplezier   van   de   organisten   verbeteren   de toehoorders aangenamer in de oren klinken. De huidige dispositie is:
Wim Vredeveld (organist 1973 - 2005)
HOOFDWERK Prestant 8' Roerfluit 8' Octaaf 4' Open fluit 4’ Octaaf 2’ Mixtuur IV 1 1/3 Zweltrede in 2 standen
NEVENWERK Gedekt 8' Roerfluit 8' Gemshoorn 2’ Nasard 2 2/3 Sesquialter II Dulciaan 8’ Tremulant
PEDAAL Subbas 16' Prestant 8' Fagot 8’
KOPPELS Pos. - HW Pos. - Ped. HW - Ped
Bronnen: Notulen orgelcommissie 1931-1935 100 jaar Christelijke Gereformeerde kerk Kampen Muziek & Liturgie februari 2002: Zwerftocht Holtgräve-orgel geëindigd in Nieuwegein Het orgel in de Dorpskerk te Nieuwegein-Noord door A. Agterberg
Bovendien   was   men   in   de   zestiger   jaren   zo vooruitstrevend   dat   men   vond   dat   in   een nieuwe    kerk    een    nieuw    orgel    geplaatst moest    worden.    Zo    verdween    helaas    het oude      orgel      uit      Kampen.      Gezien      de historische     waarde,     maar     ook     om     de orgelklank    had    men    bij    de    nieuwbouw rekening       moeten       houden       met       de noodzakelijke      ruimte      en      het      orgel gerestaureerd    terug    moeten    plaatsen.    In 1967   werd   het   orgel   door   Van   de   Berg   & Wendt   vrijwel   ongewijzigd   verkocht   aan   de hervormde   Johanneskerk   in   Nijmegen,   maar al   na   4   jaar   werd   deze   kerk   gesloten   en herhaalde    de    geschiedenis    zich    en    moest opnieuw    een    bestemming    voor    het    orgel gezocht worden.
Voor   het   positief   werden   plexiglas   deurtjes   geplaatst, zodat   er   sprake   was   van   een   zwelkast.   Helaas   draaiden de   deurtjes   de   verkeerde   kant   uit,   zodat   het   geluid   in plaats     van     in     de     kerk     tegen     de     buitenmuur weerkaatste.   Tijdens   de   ingebruikneming   op   12   januari 1967   bespeelde   Piet   Zwart   Jzn.   het   orgel   en   tevens verleende       het       Gereformeerd       Kerkkoor       haar medewerking begeleid door Theo van Dijk.